Königsberg werd Kaliningrad: het verloren juweel aan de Oostzee

Kaliningrad is het meest westelijke deel van Rusland, beroemd om zijn milde klimaat, stranden en barnsteen, waarvan het 90 procent van de voorraad in de wereld heeft. De geschiedenis van deze Russische exclave als zodanig is relatief kort: voorafgaand aan de nederlaag van Nazi Duitsland in de Tweede Wereldoorlog, was het Oost-Pruisen, en net zo Duits als Hamburg of München.

Met het einde van het Derde Rijk en de komst van de Sovjetregering kwam echter ook gewelddadigheid en de fysieke vernietiging van een cultuur en mensen die al sinds de Middeleeuwen in de regio leefden.

In 1946 veranderde de oude stad Königsberg in Kaliningrad, vernoemd naar wijlen Mikhail Kalinin, het Sovjet-regeringshoofd zonder macht onder Stalin.

De Duitsers die in Oost-Europa woonden – inclusief Oost-Pruisen – werden verdreven tijdens een gedwongen migratie, naar het westelijke Duitsland. Dit gewelddadige proces heeft miljoenen levens geëist.

Architectonisch vandalisme gepleegd door de nieuwe Sovjet-autoriteiten laat andere historische littekens achter in Kaliningrad.

Königsberg was het grootste handelscentrum aan de Oostzee en een belangrijk cultureel centrum; het was een plaats met torenhoge gotische kerken en middeleeuwse kastelen. De stad, goed bewaard gebleven gedurende ongeveer 750 jaar, is nu alleen zichtbaar in vooroorlogse fotografie.

De staat van het kasteel van Königsberg in 1945
De staat van het kasteel van Königsberg in 1945, aan het einde van de Tweede Wereldoorlog. (Publiek domein)

Architectonisch vandalisme

Tijdens de oorlog is Königsberg onderhevig geweest aan zware bombardementen, zowel door geallieerde luchtaanvallen als Sovjet-artilleriegranaten. Maar veel van de robuuste Duitse gebouwen, waaronder het kasteel van Königsberg, de belangrijkste bezienswaardigheid van de stad en een bouwwerk van ridders van de Duitse Orde uit de 13e eeuw, waren bouwtechnisch nog intact.

De autoriteiten van Kaliningrad waren aanvankelijk van plan om het kasteel te renoveren als een museum voor lokale geschiedenis, maar Moskou was het daar niet mee eens.

Alexei Kosygin, Sovjet staatsman en co-leider in de jaren 1960, was ziedend toen hij het voorstel hoorde: “Een museum?! Wat voor soort museum? Museum van Pruisisch militarisme? Ik wil dat het morgen weg is!”

Het laatste woord kwam van de Sovjet-premier Leonid Brezjnev en het relikwie van het “Pruisische militarisme” werd volledig gesloopt. In plaats daarvan werd het nooit voltooide en nooit geopende Huis van de Sovjets geplaatst. Het ziet eruit als een kruising tussen een Rubik’s-kubus en de hersenhelften van een menselijk brein. De plaatselijke bevolking noemt het een “robot” vanwege de twee “ogen”.

Andere gebouwen, met name kerken, werden op dezelfde manier behandeld – in plaats van te worden gerenoveerd of opnieuw opgebouwd, maakten de Sovjets van de gelegenheid gebruik om ze te vernietigen als sporen van “Pruisisch militarisme” en schreven het resultaat toe aan oorlogsschade.

Huis van de Sovjets
De ruïnes van het kasteel van Königsberg liggen voor het onafgemaakte Huis van de Sovjets. (Ilya Denbrov/CC-BY 4.0)

Ironisch genoeg werden bakstenen van de gesloopte gebouwen hergebruikt in andere Sovjetsteden en Duitse bouwvakkers werden ingezet om verschillende prominente gebouwen in Moskou te herbouwen.

De Alstadtkirche was zo’n monumentaal gebouw dat werd gesloopt vanwege “oorlogsschade” – de gotische kerk werd zwaar beschadigd door een luchtaanval maar stond nog steeds. Aanvankelijk was de lokale overheid van plan de kerk te behouden, omdat het gebouw was ontworpen door de prominente architect Friedrich Schinkel. Toch werd het gesloopt als een bron van extra stenen.

Andere kerken in Oost-Pruisen ondergingen eenzelfde lot. De Lutherkirche, die de bombardementen op Königsberg grotendeels ongeschonden overleefde, werd in 1976 opgeblazen. De Communistische Partij vernietigde talloze kerken in Rusland en had nog minder genade voor Duitse kerken.

Een tekening uit 1840 van de Altstadtkirche in Königsberg.
Een tekening uit 1840 van de Altstadtkirche in Königsberg. De kunstenaar is Karl Friedrich Schinkel, die de kerk ontwierp. (Kupferstichkabinett, Staatliche Museen zu Berlin/Public Domain)

Niet iedereen was blij met wat er gebeurde. Een anekdote van de eerste Sovjet kolonisten in Kaliningrad veroordeelde degenen die deelnamen aan de sloop.

“Een kerk werd veranderd in een cultuurcentrum… Deze kerk had twee klokken. Twee jonge kerels spraken af om de klokken naar beneden te halen en de kruisbeelden op te slaan. Ze krijgen goed betaald voor deze klus. Maar enkele oude vrouwen huilden en zeiden dat deze twee mannen niet lang meer te leven hadden. Eén van de mannen kwam onder een trein en de ander stierf in een vergelijkbaar wreed ongeval. De mannen die de klokken smolten stierven ook. Al onze oma’s huilden toen Duitse kerken werden verwoest.”

De Königsberg-kathedraal was wellicht hetzelfde lot beschoren als het Duitse kasteel, ware het niet dat het graf van filosoof Immanuel Kant zich er bevond. De Sovjet-regering liet het beschadigde gebouw intact en het werd in de jaren 1990 na de ineenstorting van het communisme gerenoveerd.

de vervallen Königsberg-kathedraal
Een foto uit 1988 toont de vervallen Königsberg-kathedraal. (Yuri Syuganov/CC-BY 2.0)

Het Oostblok

Zelfs buiten het Sovjetgebied werd de vernietiging van het Duitse erfgoed voortgezet, in het bezette Oost-Duitsland. Net als het kasteel van Königsberg, werd het Berlijnse stadspaleis beschouwd als een symbool van militarisme en werd in 1950 door de Oost-Duitse communistische leider Walter Ulbricht vernietigd. De wederopbouw is begonnen in 2013.

Vanwege de behoefte aan massale huisvesting werden in Kaliningrad massieve appartementencomplexen gebouwd, wat kenmerkend is voor Oostbloklanden. In de Sovjet-Unie worden ze in de volksmond ook wel “khrushchyovkas” genoemd, naar de communistische leider Nikita Chroesjtsjov, onder wiens leiderschap ze werden gebouwd. Veel oude architectuur werd vernietigd om plaats te maken.

Je zou de decimering van Königsberg kunnen vergelijken met andere steden in de regio. Het stadscentrum van Danzig (tegenwoordig Gdansk), een andere haven aan de Oostzee, was voor 70 tot 80 procent vernietigd door luchtbombardementen. Na de oorlog werd Gdansk op dezelfde manier ontdaan van zijn Duitse inwoners en onder het bestuur van Polen geplaatst.

Maar in plaats van de oude architectuur te slopen, heeft de lokale overheid daar veel gereconstrueerd, zelfs de gebouwen die volledig verwoest waren. De renovatie van oude gebouwen gaat door tot in de 21e eeuw. Vandaag de dag is Gdansk, met ongeveer 1000 jaar geschiedenis, de populairste toeristische bestemming van Polen en trekt bezoekers uit heel Europa.

Panorama uitzicht op Gdansk, Polen.
Panorama uitzicht op Gdansk, Polen. (Pjama/CC-BY 3.0)

Het communisme heeft naar schatting ten minste 100 miljoen mensen gedood, maar de misdaden zijn nog niet volledig boven water en de ideologie bestaat nog steeds. The Epoch Times probeert de geschiedenis en overtuigingen van deze beweging bloot te leggen, die sinds de opkomst een bron van tirannie en vernietiging is geweest. Lees de hele serie op ept.ms/TheDeadEndCom

Door Victoria Kulikova

De meningen in dit artikel zijn de meningen van de auteur en komen niet noodzakelijk overeen met de opvattingen van The Epoch Times.

 
SOORTGELIJKE ARTIKELEN