Oedipus en de plaag: De wil om te verduren

Oedipus is één van de grootse helden uit de Griekse mythologie – vereeuwigd in wat algemeen wordt beschouwd als de grootste van alle Griekse drama’s, ‘Oedipus Rex‘ van Sophocles. Een moment van reflectie zal onthullen dat hij een held is, anders dan de meeste andere helden in het oude Griekenland: hij bezat niet de kracht en de macht van een Herakles of Theseus, of de sluwe vaardigheden van een krijger als Odysseus, of zelfs de poëtische- en zangvaardigheden van Orpheus die dieper in Hades neerdaalde dan Herakles. Hoe was hij dan een held?

Welnu, hij was onder andere een held doordat hij een monster, namelijk de sfinx overwon. Hij overwon hem niet met kracht of sluwheid maar met inzicht en intelligentie. Doordat Oedipus het raadsel van de Sfinx correct beantwoordde, sloeg de wanhoop toe bij de Sfinx en pleegde deze zelfmoord.

En dit is het vermelden waard, want hier is de eerste verwijzing naar het heldendom van Oedipus: hij weigert te vluchten. Hij zoekt onophoudelijk, en kijkt onwrikbaar naar de waarheid, en aanvaard vervolgens de gevolgen. Zoals we zullen zien, geeft Oedipus ook niet op wanneer hij wordt geconfronteerd met zijn misdaden.

Oedipus beantwoordt de vraag van de sfinx. Geschilderd als rood figuur op keramiek, circa 470 v.Chr. Gregoriaans Etruskisch museum van de Vaticaanse musea. (Publiek domein)

Hij is een held met betrekking tot het menselijk vermogen van volharding, de wil vooruit te streven en tot het einde toe vol te houden. Op deze manier is hij een echte held voor onze tijd, want was er ooit een tijd waarin we zulke kwaliteiten meer nodig hadden?

Kwalen van tegenwoordig

Het aantal zelfmoorden bevindt zich op het hoogste niveau ooit en het verdoven om de realiteit niet onder ogen te komen is duidelijk zichtbaar in al het escapisme – zoals alcoholverslaving, drugs, gokken en de home entertainment-systemen waardoor we worden omhuld. En zelfs zonder ons te onderwerpen aan zelfmoord of escapisme, zijn er buitengewoon hoge niveaus van depressie en wanhoop waardoor zovelen in onze samenleving nu worden getroffen.

Waarom is het verhaal van Oedipus zo relevant voor ons? De Jungiaanse psychologie is volgens mij correct. Het stelt dat wat we innerlijk ontkennen zich uiteindelijk naar buiten toe manifesteert. Met andere woorden, wat er intern in ons gebeurt, zal uiteindelijk in de echte wereld verschijnen. Dit wordt een lot waar we niet aan kunnen ontsnappen.

In het geval van Oedipus lijkt de weg naar zijn lot te verschrikkelijk om je voor te stellen. We moeten beginnen met de vader van Oedipus, Laios, en zijn misdaad. Laios verkrachtte de zoon van de koning, een misdaad die in de oudheid bekend stond als ‘de misdaad van Laios’ (hybris of ‘gewelddadige belediging’). Als straf stuurde godin Hera het monster Sphinx naar de Thebanen. Bovendien waarschuwt Apollo Laios voor zijn straf voor zijn misdaad. Als hij een vader wordt, zal zijn eigen zoon hem doden en trouwen met zijn moeder.

Geconfronteerd met dit orakel beval Laios dat zijn zoon na de geboorte uit de weg zou worden geruimd. Een bediende kreeg het bevel de baby op de berg Cithaeron achter te laten, blootgesteld aan de elemeneten, waarbij de voeten van het kind met een spijker werden gefixeerd. Vandaar de naam Oedipus, wat ‘gezwollen voeten’ betekent. De dienstknecht kon zo’n slechte daad echter niet uitvoeren, dus geeft hij het kind aan een herder om voor hem te zorgen, en zo wordt het lot in beweging gezet.

Het kind Oedipus herleefd dankzij de herder Phorbas, 1810s, door Antoine-Denis Chaudet. Louvre, van het Luxemburgs Museum in Parijs. (Publiek domein)

Even doorspoelen: Het orakel in Delphi vertelt Oedipus dat hij zijn vader zal doden en met zijn moeder zal trouwen; Oedipus, die zijn ware afkomst niet kent, gaat ervan uit dat hij zijn stiefouders in Korinthe schade zal berokkenen. Om de profetie te vermijden, verlaat hij Korinthe en ontmoet tijdens zijn reis per ongeluk zijn echte vader op een kruispunt. Geen van beiden herkent de ander en na een woordenwisseling vermoordt Oedipus zijn vader.

‘De moord van Laios door Oedipus’, 1867, door Joseph Blanc. (VladoubidoOo / CC BY-SA 3.0)

Hiervandaan gaat Oedipus verder naar Thebe en beantwoordt onderweg het raadsel van de Sfinx. Door deze daad van superieure intelligentie vernietigt hij de Sfinx en wordt hij koning van Thebe; daarbij trouwt hij met koningin Locaste die, zonder dat ze het weten, ook zijn echte moeder is. De profetie van Apollo is vervuld.

Er zijn veel punten van groot belang in dit deel van het verhaal, maar ik wil me hier richten op het feit dat het vanuit ons moderne denken volkomen oneerlijk lijkt!

Het is niet eerlijk!

Het lijkt erop dat Oedipus een onschuldige is die zonder goede reden naar moedwillige vernietiging wordt geleid. De handelingen van zijn vader – of om een ​​bijbelse term te gebruiken, zijn zonden – veroorzaakten tenslotte de eerste vloek. Hij overleefde de geboorte en verlating. Zijn moord op Laios was in een moment van woede, maar ook uit zelfverdediging, omdat hij door Laios van de weg werd gedwongen en Laios hem sloeg. Hij had ook wanhopig geprobeerd de profetie te vermijden door niet in de buurt van zijn geboortestad te zijn. Ten slotte kon hij niet weten dat Locaste zijn moeder was.

Maar hier herinneren we ons de opmerking van James Hollis: “Hoe anders was Jungs verwarrende maar uitdagende religieuze bevestiging dat vooral in het traumatische het werk van de goden te zien is. Hij schreef: ‘[God] is de naam waarmee ik alle dingen aanduid die gewelddadig en roekeloos mijn bewuste zelfgekozen kruisen, alle dingen die mijn subjectieve opvattingen, plannen en bedoelingen omverwerpen en de loop van mijn leven ten goede of ten kwade veranderen’”. Iets kruist duidelijk het pad van Oedipus op een gewelddadige en roekeloze manier.

En zo komen we bij het middelste deel van het verhaal. Want Oedipus had een lang en gelukkig leven kunnen leiden met koningin Locaste. Hij was 20 jaar lang een succesvolle koning; ze hadden vier kinderen. En ze wisten niet dat ze incest pleegden. Maar op dit punt in het verhaal dwingt de god Apollo de kwestie af. Een vreselijke plaag daalt neer op Thebe en bij het raadplegen van het Orakel van Delphie hoort Oedipus dat de plaag pas zal eindigen wanneer de moordenaar van koning Laios is vermoord of verbannen. Oedipus (ironisch, gezien hij zichzelf vervloekt) vervloekt de moordenaar en gaat vervolgens naar hem op zoek om de plaag te beëindigen.

Koning Oedipus, de oorzaak van de plaag, wordt door zijn volk gemeden. De plaag van Thebe’, 1842, door Charles Francois Jalabert. Museum voor Schone Kunsten van Marseille. (Publiek domein)

Tegenwoordig vinden we het harteloos en verkeerd om te suggereren dat COVID-19 een plaag is die door God of de goden is gezonden om de mensheid te straffen voor een zonde waarvan we ons niet bewust van zijn. Maar niet alleen de Grieken waren van mening dat plagen manifestaties zijn van de woede van de goden. Het meest bekend is de Bijbel waarin wordt vermeldt dat de Egyptenaren, de Israëlieten, de Filistijnen, de Assyriërs en nog meer, plagen ervaren als een direct gevolg van sommige overtredingen. Vaak worden deze toegeschreven aan de hele natie of stam, maar soms, zoals in het geval van Oedipus, vloeien ze voort uit het misdrijf van één enkele persoon. In het tweede boek van Samuël staat ook geschreven over de zonde van koning David – een zonde die ervoor zorgt dat 70.000 mensen in een plaag sterven.

Het punt met de zonde is echter dat het niet voor de hand ligt: ​​het is iets onder de oppervlakte dat door het lijden wordt onthuld. Niemand wil het, en in zekere zin verdient niemand het. Hoe kunnen wij mensen zeggen dat iemand het verdient om te sterven aan COVID-19?

In zijn boek ‘De wijsheid van de mythen’ behandelt Luc Ferry deze fundamentele vraag: ongeacht of we vinden dat we een bepaald lot verdienen, we moeten het onder ogen zien. Dit is waar het Oedipus-verhaal het belang van deze crises onthult: de Ouden bleven niet in ontkenning om de waarheid te vermijden of om verantwoordelijkheid te ontlopen. Ze traden de realiteit tegemoet; in oosterse filosofische termen is de Tao juist en ertegen ingaan is een grote misdaad.

Plagen kunnen niet worden genegeerd; levens staan ​​op het spel. Maar wat ze mensen dwingen te doen, is vragen “waarom?” Waarom deze plaag en waarom nu? En dus is de rest van het verhaal van Oedipus, zijn niet-aflatende zoektocht naar het antwoord op deze vraag. In zekere zin dwingen plagen ons om sterfelijkheid en lijden op een zeer directe en pijnlijke manier onder ogen te zien, en dit brengt ons ertoe de zin van het leven zelf in twijfel te trekken. Oedipus is dan een voorbeeld voor onze tijd.

Verantwoordelijkheid onder ogen zien of ontwijken?

Als we naar COVID-19 kijken, wil de moderne wereld weten wie er verantwoordelijk voor is. Is het de Chinese Communistische Partij? Is het een aspect van biologische evolutie waarbij virussen van nature muteren of zijn ze gemuteerd op onnatuurlijke wijze? Is het de leider of regering van dit of dat land die niet op het juiste moment de juiste maatregelen heeft genomen? Zijn het wetenschappers in het algemeen die geen goed advies hebben gegeven? De lijst gaat verder. Maar deze manier van denken is niet hoe de Grieken of de Israëlieten of de Ouden dachten.

Zodra Zeus de krachten van chaos en duisternis overwonnen had, en orde en gerechtigheid zich vestigde (de godin Diké) – overeenkomstig God die de kosmos schiep en zag dat het ‘goed’ was – hebben alle schendingen van deze orde gevolgen. Het is niet zo dat de zonen van de vader moeten worden gestraft voor de zonde van hun vader, maar eerder dat bij het zondigen in de eerste plaats de kosmische orde is verschoven, en er dus nevenschade zal zijn die generaties nodig heeft om te herstellen, en om terug te keren naar de juiste en harmonieuze stabiliteit.

In zekere zin zien we dit de hele tijd: ouders kunnen ongelukkige erfenissen voor hun kinderen creëren, wat niet de schuld van de kinderen is, maar waarvoor ze een leven lang problemen moeten doorstaan. En als we kijken naar het hele verhaal van de familie Oedipus – dat zich uitstrekt over meerdere generaties – is dit uiterst treffend.

Sophocles ‘toneelstuk’ Oedipus in Colonus ‘eindigt met de koning, die boete heeft gedaan voor zijn zonden en een zegen wordt voor de stad waar hij begraven ligt. “Oedipus en Antigone” door Franz Dietrich. Crocker Art Museum, Sacramento, Californië (Publiek Domein)

Dus terwijl we misschien op zoek zijn naar wie direct verantwoordelijk is voor COVID-19, zouden de oude Grieken -die vastlegden wat er met Oedipus is gebeurd – op zoek zijn naar iets diepers: misschien één persoon, één familie, één stam of één natie die enorme overmoed ten toon spreidde op een bepaald moment in het verleden, en waar we nu collectief de prijs voor betalen, zoals de onderdanen van Oedipus deden toen de plaag hen trof. Of heeft de mensheid als geheel een collectieve daad van overmoed begaan, waarvoor nu een straf wordt opgelegd?

De herder in Sophocles’ toneelstuk die uiteindelijk bevestigt dat het Oedipus is die zijn vader heeft vermoord, zegt terwijl hij op het punt staat de openbaring te doen: “Ik sta op het punt vreselijke woorden uit te spreken”. Waarop Oedipus antwoordt: “En ik sta op het punt om iets verschrikkelijks aan te horen”. Als we nadenken over het lot van Oedipus, wat moeten wij in de moderne wereld dan aanhoren wat we misschien niet willen, maar net zoals Oedipus, wel moeten?

Door James Sale 

James Sale is een Engelse zakenman wiens bedrijf Motivational Maps Ltd. actief is in 14 landen. Hij is de auteur van meer dan 40 boeken over management en onderwijs van grote internationale uitgevers, waaronder Macmillan, Pearson en Routledge. Als dichter won hij de eerste prijs in de competitie van The Society of Classical Poets van 2017 en sprak hij in juni 2019 tijdens het eerste symposium van de groep in de Princeton Club in New York.

Origineel op 30 april, 2020 gepubliceerd op The Epoch Times: Oedipus and the Plague: The Will to Endure

 
SOORTGELIJKE ARTIKELEN