St. Valentijn: Een relatief onbelangrijke dag op een middeleeuwse kalender vol festivals

Het feest van St. Valentijn wordt sinds de Middeleeuwen in verband gebracht met liefde. Op dat moment was Valentijn één van de vele heiligen geëerd in de christelijke kalender, naast de grote religieuze festivals, zoals Kerstmis, Pasen en Pinksteren.

In de middeleeuwen leidden veel mensen hun leven volgens de religieuze kalender. Maar veel festivals op de religieuze kalender volgden ook de veranderingen in de seizoenen zoals het markeren van de donkerste en lichtste tijden van het jaar, tijden voor zaaien, oogsten of gebruik van opgeslagen voedsel, of de noodzaak aanduidend dat mensen hun riem moesten aanhalen in traditionele tijden van schaarste.

Er is weinig bekend over St. Valentijn die op 14 februari het martelaarschap verkreeg. Er zijn verschillende Valentijnen onder de katholieke martelaren, dus het is onduidelijk of hij dezelfde heilige is die genoemd wordt door John Gower en Geoffrey Chaucer. Dit waren de eerste Engelse dichters die het feest van St. Valentijn associeerden met de paringsimpulsen van de vogels, die naar men dacht begonnen met het zoeken naar een partner op 14 februari. (Wellicht vanwege de eerste geluiden van zangvogels na de winter.)

Wat we wel weten is dat Valentijn niet een van de belangrijkere heiligen was die door de middeleeuwse mensen werd vereerd, noch was zijn feest een van de 40 tot 50 “festa ferianda” of feestelijke festivals, die van mensen verlangden het werk neer te leggen, te vasten en naar de mis te gaan.

Maria Lichtmis

Verre van de belangrijkste gebeurtenis in februari – in tegenstelling tot wat winkeliers ons willen doen geloven – werd Valentijnsdag sterk overschaduwd door de Lichtmis op februari 2 – oftewel “Feest van de Zuivering van de Gezegende Maagd Maria”- dat herdenkt dat de moeder van Christus haar heilige kind 40 dagen na zijn geboorte presenteerde in de tempel.

Elke parochiaan nam deel aan een plechtige processie bij kaarslicht voordat hij de mis aanhoorde en een donatie deed aan de kerk. Hoe mensen de rest van deze werkvrije dag vierden, is niet duidelijk. Hoewel uit verslagen van andere religieuze feestdagen blijkt dat zingen, dansen, spelletjes spelen, drinken en kijken naar toneelstukken standaard vormen van entertainment waren, ondanks dat ze door kerkelijke dienaren werden afgekeurd.

Seculiere afleidingen terzijde, was de lichtmis van Maria enorm populair, omdat het spirituele vernieuwing vierde door Christus’ licht in de duisternis van de winter. Het luidde het einde van het koude seizoen in en de door de priester gezegende kaarsjes werden verondersteld het kwaad af te weren en de drager de rest van het jaar te beschermen.

Hoe is een kleine viering van een heilige uitgegroeid tot een moderne feestdag? St. Valentijn zoals afgebeeld in deze moderne icoon, op de Basilica di Santa Maria in Cosmedin, Rome. (Publiek Domein)

Dagen voor vastenavond

Een ander festival dat nu nog na-echoot was ‘Shrovetide’ of  “dagen voor vastenavond”, een carnavalsperiode vóór de vastentijd, die  liep van de negende zondag voor Pasen tot en met vastenavond op dinsdag. Het festival “dagen voor vastenavond” was ook zeer populair, omdat het de mogelijkheid bood om pret te maken alvorens de strikte regels begonnen voor voeding, seks en recreatie in de 40 dagen vastentijd, waarin het vasten verplicht was en huwelijken verboden waren.

Alleen voorgegaan door de festiviteiten gedurende de 12 dagen van Kerstmis, al waar excessieve feesten, muziek, dans, en spelletjes aan de orde van de dag waren, waren de dagen voor vastenavond een tijd voor de gewone mensen om te genieten van eten, drinken, en rauw amusement, het kijken naar toneelstukken en het spelen van het populaire-maar-gevaarlijke voetbal.

De periode had ook een praktische functie. Het legitimeerde het consumeren van het laatste voor de winter opgeslagen voedsel voor het ging verrotten, wat mensen mentaal en fysiek voorbereidde op de vastentijd, een tijd waarin er van oudsher een tekort was aan voedsel. De carnavaleske sfeer bood tevens een uitlaatklep aan de frustraties van de winter. De naam ‘Shrovetide’ verwijst naar ‘shriving’ of het opbiechten van zonden. De periode illustreert heel goed hoe de middeleeuwse kalender het leven van alledag absorbeerde, bestuurde, en betekenis bracht.

Voor alles een seizoen

Natuurlijk, er waren vele andere heilige feestdagen, die goede mogelijkheden boden voor het houden van een feestje. Kerstmis, Pasen en Pinksteren (dat de verschijning viert van de Heilige Geest aan de discipelen na Christus’ hemelvaart) waren de belangrijkste religieuze periodes – het balanceren van boetedoening middels vasten en plechtigheid met vrije tijd, vrolijkheid, en het geven van geschenken. En het weer opleven van de natuur in begin mei en de zomer speelde ook een belangrijke rol in het leven van mensen, wat aanleiding gaf tot seculiere rituelen zoals het “1 mei feest” (het verzamelen van bloesems en dansen rond de meiboom, enzovoort), mummings, en verschillende vormen van de seculiere en religieuze toneelstukken. Gebeurtenissen zoals deze hebben optimaal gebruik gemaakt van de lente- en zomermaanden, met warmere dagen die volop gelegenheid boden aan grote aantallen mensen om buiten samen te komen en de natuurlijke seizoenen van wedergeboorte en groei te vieren.

Het complexe seizoensgebonden ritme van het liturgisch jaar ​​bleef in Engeland overeind tot aan de Reformatie, toen het volgen van heiligendagen werd afgeschaft en evenementen op de kalender werden aangepast. Dat sommige katholieke feesten, zoals Valentijnsdag, Vastenavond en Allerzielen, de Reformatie overleefden en nu nog op onze culturele kalender staan, is ongetwijfeld te danken aan de rituelen en tradities waaraan seculiere mensen zich hechten, iets dat ons weer terugbrengt naar St. Valentijn.

‘Be My Valentine’

Tegen het einde van de Middeleeuwen was de betekenis van Valentijnsdag uitgebreid doordat mensen hun gevoelens uitten in de hoop een partner voor zich te winnen of vast te houden. In februari 1477 stuurde een van de toekomstige geliefden, Margery Brews, de oudst bekende “Valentine” in de Engelse taal naar John Paston. Zij verwees daarin naar hem als haar “right welbelouyd Voluntyn”.

In die tijd onderhandelden de ouders van Brews over haar huwelijk met Paston, een lid van de Norfolk-adel, maar die was niet tevreden met de grootte van de bruidsschat die haar vader bood.

De vroegst bekende ‘Valentine’ in het Engels: van Margery Brews aan John Paston. British Library. (Publiek Domein)

Het paar trouwde kort daarna, dus Margery’s oprechte brieven spraken haar geliefde duidelijk aan. Terwijl het nog tot de Tudorperiode zou duren voor we het nu gebruikelijke concept zien waarbij geschenken gegeven worden aan je Valentijn, is het de Valentijn van Margery die het best de essentie weergeeft van hoe de dag van een heilige veranderde van een relatief onbekend feest op de middeleeuwse religieuze kalender tot een van meest belangrijke dagen van het jaar voor hoopvolle en hopeloze romantici, ongeacht religie.

Door Sarah Peverly

Sarah Peverley is een professor in het Engels aan de Universiteit van Liverpool in Engeland. Dit artikel werd het eerst gepubliceerd op The Conversation.

 
SOORTGELIJKE ARTIKELEN